İNSANİ YARDIM

Birleşmiş Milletler insani yardım çalışmalarını ilk kez, İkinci Dünya Savaşı'nın yarattığı tahribat sonrasında Avrupa’da yerlerinden edilenlere insani yardım ileterek başlatmıştır. O günden bugüne, uluslararası topluluk ne zaman doğal ya da insan nedenli bir felaketle karşı karşıya kalsa yardım için BM’ye başvurmaktadır. Bugün BM, acil durum ve uzun süreli destek isteyen durumlarda insani yardım sağlayarak, hükümetler ve yardım kuruluşları arasında da katalizör rolu üstlenerek ve yardıma ihtiyacı olan insanların savunuculuğunu yaparak önemli bir rol oynar.

Çatışmalar ve tabii felaketler insanları devamlı yer değiştirmeye itmektedir. 2002 yılında 5.8 milyon insan kendi ülkeleri içinde yer değiştirmek zorunda kalmıştır; ayrıca 14.8 milyon kişi de uluslararası sınırları aşarak mülteci konumuna düşmüştür.

Meteorolojik olaylara bağlı tabii felaketler, 2003 yılında aşağı yukarı 50,000 kişinin ölümüne, 60 milyon ABD dolarını aşan ekonomik kayıplara neden olmuştur. BM Kalkınma Programı’nın raporuna istinaden tabii felaketlerin yüzde 94’ü siklon, sel, deprem ve kuraklık neticesinde oluşmuştur. Sıcak hava dalgaları ve orman yangınları da insanların çilelerine çile katmıştır. Tabii felaketler neticesinde hayatını kaybedenlerin yüzde 98.2 kadarı gelişmekte olan ülkelerde yaşayan kişilerdir ve böylece fakirlik, kalabalık nüfus ve çevre tahribatlarının nasıl acılara ve yıkıma sebep olduğu da BM Kalkınma Programı'nın Şubat 2004’te verdiği raporla açıklanmıştır. BM, yeniden başlayan çatışmalar ve tabii felaketlerin artan masrafı yüzünden iki cephede birden mücadele vermektedir. Bir tarafta mağdur kişilere kurumları vasıtası ile acil yardım getirmeye çalışırken diğer taraftan da  daha etkili stratejiler geliştirerek bu acil durumlara oluşmadan önce müdahele etmeye çalışmaktadır.

Afet meydana geldiğinde BM ve kurumları acilen yardım yetiştirmeye gayret etmektedir.  2002 yılında İnsani Yardım Koordinasyon Ofisi 24 adet kurumlar arası yardım isteği neticesinde 4.2 milyon dolar hibe toplayarak 18 ülke ve bölgede 35 milyon insana yardım etmiştir. Mesela, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği Ofisi, her yıl 20 milyon mülteci veya sayıları artmakta olan ülke içinde yer değiştiren kişilere uluslararası yardım ve destek sağlamaktadır. 2006 yılında BM Dünya Gıda Programı 78 ülkede yaklaşık 88 milyon mülteci ve ülkeleri içinde yer değiştiren kişiyi beslemiştir.

Felaketlerden korunma,  toplumların felaketlerdeki zayıflıklarına ve insan tarafından yapılan sebeplerine mani olmakla olur. Erken bilgilendirme korunmak için en kısa yoldur dolayısıyla BM kurumları bu yöndeki kapasitelerini arttırmaya çalışmaktadır.

Gıda ve Tarım Organizasyonu açlık tehdidini izlerken, Dünya Meteroloji Organizasyonu, tropik siklon ve kuraklıkları takip ederek bildirmektedir. Hazırlıklı olmak çok hayati bir durumdur. Bunun bilincinde olan BM Kalkınma Programı doğal afetlere daha fazla maruz kalan ülkeleri bu konularda aydınlatarak hazırlıklı olmalarını sağlamaktadır.

İnsani Yardım Koordinasyonu

Geçtiğimiz 10 yıl içinde sivil savaşların sayısı ve şiddetinde patlama yaşanmıştır. Bunlar çok büyük insani krizlere, pek çok hayat kaybına neden olmuş; muazzam bir memleketler içi göç yaşanarak toplumlarda geniş ölçüde tahribatlar yapmış, çok sıkıntılı siyasi ve askeri ortamlar yaratmıştır. Bu karmaşık acil işlere çare bulmak için BM hızlı ve etkili bir şekilde hareket edebilme kapasitesini arttırmıştır.

Genel Kurul 1991 yılında, kurumlararası bir komite kurarak, insani yardıma gelecek olan  uluslararası desteği organize etmişlerdir.  BM Acil İşler Kurtarma Koordinatörü BM teşkilatının odak noktası olarak, bu konudaki baş politika danışmanı ve acil insani yardımların savunucusu olmuştur. Acil İşler Kurtarma Koordinatörü, İnsani İşler Koordinatörü Ofisinin (OCHA) başkanlığını yapar ve insani krizlerle tek olarak baş edemeyecek kurumlara BM desteği sağlar.

Hükümetler, STK’lar, ve BM kuruluşları hep birlikte sorunlu acil durumlara aynı zamanda ve derhal müdahele etmek için çalışır. OCHA onlarla birlikte çalışarak bu işbirliğinin koordinasyonunu sağlar.

Bir acil durum söz konusu olduğu zaman OCHA uluslararası yardımı koordine eder. Acil durumun olduğu ülkedeki BM ofisi ile temasa geçer; merkezde kurumlararası görüşler neticesinde de yardım için öncelikler tesbit edilerek acil durumun gerektirdiği çerçevede destek verilmesini koordine eder.

Bu ofis, acil durumdan etkilenen bölgelere BM kuruluşlarından misyonlar tertipleyerek ihtiyaçları tespit eder; kurumlararası kaynakları harekete geçirir; bağış için toplantılar yapılır; verilen bağışların nasıl kullanıldığının takibi yapılıp, gelişmelerle ilgili raporlar düzenlenerek bağış yapan ülkeleri bilgilendirirler. Kurumlararası yardım isteği neticesinde acil durumlar için 1992 yılından beri 14 milyon dolar civarında hibe toparlanmıştır.

OCHA,  ortakları ile birlikte fikirbirliği içinde insani konuların savunuculuğunu yaparak krizin sessiz kurbanlarına yardım eder.

OCHA’nın acil durumlar için, bağışlar gelene kadar durumları idare etmek için  merkezi bir döner sermayesi vardır. Bu döner sermayeden 1992 yılından beri 288 milyon dolar kullanılmıştır. Bu parayı borç alan kurumların bunu 1 yıl içinde geri ödemeleri beklenir.

Yardım ve Koruma Sağlama

BM kuruluşlarından dördü – Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Kalkınma Programı (UNDP), Dünya Gıda Progmanı (WFP) ve Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) – kriz ortamlarında insani yardımların sağlanmasını  ve gerekli önlemlerin alınmasını temin eden  belli başlı kurumlardır.

Göç ve ülke içi zoraki göçe maruz kalanlar arasında çocuklar ve kadınlar çoğunluktadır. Vahim acil durumlarda BM Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) diğer yardım kurumlarıyla birlikte çalışarak su, sağlık hizmetleri, okul tertibi  kurmak, çocukların aşılanması ile ilgili önlemleri almak, ilaç ve diğer gerekli malzemeleri yerlerinden olmuş halka tedarik etmekle görevlidir.

UNICEF, hükümetleri ve savaşan grupları, çocukların savaştan en az zararı görmelerini sağlamaya çağırır. Savaş bölgelerinde çocukların aşılanması için ateşkes zamanında programlar organize eder. Böylece, UNICEF, savaş bölgelerinde çocuklar için “barış alanları”, “ateşkes günleri” ve “barış koridorları” anlayışının öncülüğünü yapmıştır. Çatışma ortamından dolayı psikolojik sarsıntıya uğramış çocuklara özel programlarla yardım etmiş ve refakatsiz çocukları aileleri veya akrabaları ile birleştirmiştir. 2002 yılında, UNICEF 51 ülkede halka insani yardım ulaştırmıştır.

BM Kalkınma Programı (UNDP) tabii felaketlerin etkilerini azaltmaktan, korunmaktan ve bu durumlara hazırlıklı olmaktan sorumludur. Acil durumlar meydana geldiğinde UNDP Mukim Koordinatörü, yardımları koordine etmeye ve yeniden yapılanmaya destek verir. Hükümetler genellikle UNDP’den yeniden yapılanma ve bağışların kullanılması konularında programlar yapılmasını talep ederler.

UNDP ve insani yardım kuruluşları, yardım operasyonlarında  uzun vadeli kalkınma programları için birlikte çalışırlar. UNDP ayrıca eski askerlerin terhisi ve mayınların temizlenmesi, mültecilerin ve ülke içinde yer değiştirmiş kişilerin geri dönüşü ve hükümet teşkilatının yeniden kuruluşunu da destekleyen programlar yapar.

Her projenin en iyi şekilde kuruluşu ve işleyişi için hem milli hem de yerli kuruluşlarla dayanışma içinde kaynaklar temin etmeye çalışır. UNDP, bütün topluma destek vermeye çalışarak, sosyal ve ekonomik kuruluşların sürekli bir barış ortamında işleyişini sağlamaya ve kalkınma ve fakirlikten kurtulma için yardım teklifi yapar. Bu toplumsal bakış açısı yüzbinlerce savaş ve sivil ayaklanma kurbanı kişilere acil ve kalıcı yardım çözümleri getirmiştir. Bugün, pek çok savaş yarası almış toplumlar çeşitli eğitim programları, kredi planları ve altyapı projeleri sayesinde yaşam standartlarını yükseltmişlerdir.

Acil durumlarda Dünya Gıda Programı (WFP) dünyadaki mültecilerin veya ülke içinde yer değiştirmiş insanların çoğuna ve tabii veya insan yapımı felaketlere uğramış milyonlarca kişiye hızlı, etkili yardım ulaştırır. Bu krizler, WFP’nin kaynaklarının çoğunun gittiği yerdir. 10 yıl önce elindeki 3 ton yiyeceğin 2 tonunu yiyecek yardımı ve insanların kendilerine güvenini arttırmak için dağıtmıştır. Bugün ise durum değişmiştir; WFP’nin yüzde seksen kaynağı insani yardıma gitmektedir.

Kısa ve uzun vadeli acil durum operasyonları için 2002 yılında WFP 58 milyon insana yardım etmiştir. Bunların içinde ülke içinde yer değiştirmiş kişiler, mülteciler, AIDS yüzünden kimsesiz kalmış çocuklar, sel ve kuraklık kurbanları vardır. Kurum, UNHCR tarafından geniş çaplı mülteci besleme operasyonlarını yönetmek üzere yiyecek ve maddi yardımı harekete geçirmekle sorumludur.

WFP mayın bölgelerinin temizlenmesi için artmakta olan projelere yiyecek yardımı yapmaktadır. Savaş veya felaketlerden sonra WFP, tahrip olmuş alt yapıyı yenilemek için çeşitli projelerle yardıma gelir.

Bu felaketzedeler genellikle kırsal kesimde yaşayanlardır. BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), WFP ile birlikte çalışarak dünya çapında gelmekte olan yiyecek krizine ve yiyecek teminine dikkat çeker.

FAO’nun  Küresel Bilgilenme ve Erken Uyarı Sistemi muntazaman ve zamanında küresel gıda durumuna dair bilgi verir. Tabii veya insan kaynaklı felaketlere uğrayan ülkelerdeki gıda durumu ile ilgili değerlendirmeler yapar.

FAO, WFP ile işbirliği içinde yaptıkları değerlendirmeler neticesinde acil gıda yardımı operasyonları düzenleyip, gıda üretiminin iyileştirilmesi için zirai bilgiler verir. Felaketzede çiftçilere yardım operasyonları da tertiplerler.

Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) yardım programları, acil durumlar ve felaketlerden etkilenenlerin sağlık konusundaki ihtiyaçlarını tespit eder; sağlık konusunda bilgi verir. WHO beslenme ve salgın ve bulaşıcı hastalıklar (HIV/AIDS de bu gruba dahil) ile ilgili  araştırmalar, aşılama, zaruri ilaçların yönetimi, tıbbi malzeme, üreme, zihinsel sağlıkla ilgili konularda hizmet verir. WHO acil durumlardan etkilenmiş ülkelerde çocuk felcinin ortadan kaldırılması, tüberküloz ve sıtma hastalığının kontrolü için özel gayret sarfeder.

Mültecilere Verilen Uluslararası Yardım ve Koruma

BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), 2003 yılının sonunda 17.1 milyon savaş veya zulümden kaçan insana ululararası yardım ve koruma sunuyordu. Bir yıl önce ise 20.6 milyon kişiye destek veriyordu. Bunların 10.4 milyonu mülteci, 5.8 milyonu ülke içi yer değiştirmiş, 2.4 milyonu ülkelerine geri dönmüş kişiler, 1 milyonu sığınmacı ve 951 bini de ülkesiz kişilerdir. Geçtiğimiz yıllarda savaşların doğası değişmiş giderek artan bir şekilde iç savaşlara dönüşmüş; ülke içi yer değiştirmeye zorlanan kişilerin sayısı dikkat çekecek miktarda artmış ve UNHCR’ın kaygı duyduğu ikinci büyük grup olmuştur.

UNHCR, savaş sonrası acil durumlar tarihinde önde giden kurumlardan biri haline gelmiştir. Dolayısıyla, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana Balkan’larda, Körfez Savaşı’nın sonucu Irak’ta, Afrika’da Büyük Göller Bölgesi'nde, Kosova ve Doğu Timor’da büyük göçler yaşanmış; Batı Afrika ve Afganistan’a mültecilerin geri dönüşü önemli uluslararası destek ve koordinasyon gerektirmiştir. UNHCR bu konuda öncü rol oynamıştır.

Memleketlerinden ırk, din, milliyet, siyasi fikir veya azınlık grubu üyeliği sonucu zulme uğramaktan korkarak kaçan ve memleketine dönemeyen veya dönmek istemeyen kişilere mülteci denmektedir.

Mültecilerin yasal durumları iki anlaşma ile tanımlanmıştır. Bunlardan ilki 1951 yılında yapılan Mültecilerin Durumlarına İlişkin Anlaşma ve 1967 Protokolü’dür. Burada mültecilerin hakları ve yükümlülükleri bildirilmiştir. 2003 yılının sonunda 145 ülke bu iki anlaşmanın ya ikisine veya birine dahil olmuştur.

UNHCR’ın en önemli görevi uluslararası korumacılıktır. Mültecilerin temel insan haklarına saygıyı temin etmeye çalışır, buna sığınma hakları ve tutuklanma ihtimallerine karşı zorla memleketlerine iade edilmemeleri de dahildir. Diğer tür yardımlar şunlardır:

  • çok sayıda mülteci hareketi olan önemli acil durumlarda yardım eder;
  • eğitim, sağlık ve barınma konularını düzene koyar;
  • mültecilerin misafiri oldukları ülkelere entegre olmalarına ve kendilerine yetmelerine destek olur;
  • gönüllü mülteci dönüşüne destek olur;
  • ülkelerine dönemeyecek mültecilerin ilk sığındıkları ülkede korunma sorunları neticesinde üçüncü bir ülkeye yerleşmelerine yardımcı olmak.

Her ne kadar UNCHR’ın görevi korumacılık ve mültecilere yardım etmek ise de mülteci gibi yaşayan geniş halk kitlelerine yardım için de sıkça çağırılmaktadır. Bunlar, ülkeleri içinde yer değiştirmeye zorlanmış kişiler, memleketlerine dönmüş eski mülteciler, vatansız kişiler, ülkeleri dışında geçici korunmaya alınmış ve mülteci sıfatı alamamış kişilerdir ve  UNCHR’ın gözetimine ve yardımına ihtiyaçları vardır. Bugün, UNCHR’ın ilgilendiği insan grupları içinde yarıdan fazlasını mülteciler teşkil etmektedirler.

Sığınma talep edenler doğdukları ülkeleri terk edip başka ülkelerde mülteci statüsünde yaşayabilmek için müracaat eden ve bu müracaatları henüz kabul edilmemiş kişilerdir. UNCHR, halihazırda bu konumda olan 1 milyon kişiye yardım etmektedir. Sığınma talep edenlerin büyük bir bölümü endüstri alanında ilerlemiş ülkelerde yaşamak istemektedir.

Ülkelerindeki şartlar elverdiğinde mültecilerin çoğu memleketlerine geri dönmek istemektedir. 2002 yılı sonunda UNHCR 2.4 milyon kişiye geri dönüş için yardım etmiştir. Aynı sene 3.6 milyon mülteci ve diğer gruplara da ülkelerine dönmeleri için yardım etmiştir. Bu rakamların içinde 2 milyon Afganlının komşu Pakistan ve İran’dan dönüşlerine ilaveten 750 bin Afganistan’dan yarılmış sivil halk vardır.  90 bin kişi Angola’ya, 76 bin kişi Sierra Leone’ye, 54 bin Burundi’ye, 42 bin de Bosna ve Hersek’e dönmüştür.

Ancak, bu insanların büyük gruplar halinde ani dönüşü, ülkelerin hassas ekonomileri ve sosyal yapılarını etkilemiştir. Geri dönenlerin, ülkelerinde, hayatlarını yeniden kurabilmeleri için UNHCR çeşitli organizasyonla çalışarak bu yeniden yerleşmede onlara yardımcı olmaktadır. Bu insanlara yapılan acil yardım tahrip olmuş yerlerde kalkınma programları ve iş yaratma şeklinde kendini göstermektedir.

Mülteci sorununa kalıcı çareler bulunması için barış, istikrar, güvenlik, insan haklarına saygı ve sürdürülebilir kalkınma arasındaki bağın ne kadar önemli olduğu görülmüştür.

Filistinli Mülteciler

BM Filistinli Mültecilere Yardım Kuruluşu (UNRWA) 1950 yılından beri Filistinli mültecilere sağlık, eğitim,yardım ve sosyal hizmet temin etmektedir. Genel Kurul 1948 Arap-İsrail savaşı neticesinde evlerini ve geçimlerini kaybetmiş olan 750,000 Filistinli mülteciye acil yardım götürmek için UNRWA’yi kurmuştur. 2003 yılında UNRWA,  Ürdün, Lübnan, Suriye ve Batı Şeria ve Gazza Şeridi’nde yaşayan 4 milyondan fazla Filistinli mülteciye temel servisler götürmüştür.

UNRWA’nın insani yardım rolü Orta Doğu’daki çeşitli savaşlarla daha da güçlenmiştir. Bu karışıklıklar 1987 yılındaki Lübnan’daki iç savaş ve Filistin intifadası ve 2000 yılındaki ikinci Filistin intifadasıdır.

Eğitim, UNRWA’nin faaliyet gösterdiği en önemli konudur. 2002/2003 okul yılında 656 ilköğretim ve ortaokulda 490,900 bin öğrenci eğitim görmüştür. Bu arada 8 adet UNRWA meslek eğitim merkezinde 5,100 öğrenci eğitim almıştır.

Kurumun 122 sağlık merkezi 2002 yılında 9.4 milyon hasta ziyareti gerçekleştirmiştir. 59 mülteci kampında 1.3 milyon mülteciye de sağlık hizmetleri götürülmüştür.

229,000 bin kişi 2000 yılında özel bir zor yaşam yardımı alarak, asgari gıda, barınak ve fakirlikten kurtulma programları neticesinde, kendi kendilerine yetebilme imkanlarını arttırma için çabalar verilmiştir. Gelir getirecek programlar neticesinde Batı Şeria ve Gazza Şeridi’nde toplam 66.2 milyon dolarlık  54,900 adet kredi verilerek küçük işler kurulmasına destek olmuşlardır.

UNRWA Filistin yetkilileri ile yakın işbirliği içindedir. 1993 İsrail ve Filistin Kurtuluş Örgütü uzlaşmalarından ve Batı Şeria ve Gazza Şeridi’ndeki Filistin hakimiyeti kurulduktan sonra, UNRWA Barış Uygulama Programı’na başlayarak barışın nimetlerinin yerel halka ulaşmasını temin etmiştir. Bu program altyapıyı güçlendirmiş, istihdam yaratmış ve mülteci toplumunda sosyo-ekonomik şartları iyileştirmiştir. 2002 sonunda UNRWA projeleri 297.8 milyon dolarlık bağış ve taahüt almıştır.

Uluslararası toplum UNRWA’yı, Orta Doğu’da denge sağlayan bir faktör olarak görmektedir. Mülteciler, UNRWA’ın faaliyetlerini  uluslararası toplumun Filistinli mülteci sorununa bir çare bulma kararlılığının sembolü olarak görüyorlar.

 

 

İNSANİ YARDIM